Soja is wereldwijd een van de meest geconsumeerde oliën en wordt veel gebruikt als diervoeder. Verschillende dieren kunnen het eiwitrijke meel van de sojaboon goed verteren en omzetten in hoogwaardig vlees.
Soja staat de laatste jaren in de belangstelling vanwege de sterke toename van de teelt in Zuid-Amerika, waardoor verband wordt gelegd met (illegale)ontbossing. Internationale handelaren weigeren soja uit illegaal ontboste gebieden.

Soja wordt vooral geproduceerd in de Verenigde Staten (VS), in Brazilië en Argentinië. In deze landen wordt ruim 80% (180 miljoen ton) van de mondiale productie geteeld. Deze landen domineren de internationale handel.
De VS is de grootste exporteur van sojabonen en Argentinië is de grootste op het gebied van sojaschroot en sojaolie. Voor de economieën van Brazilië en Argentinië is de export van soja cruciaal.

De import van soja in Europa was in 2008 ongeveer 34 miljoen ton. Het door Europa ingevoerde sojameel komt vooral uit Brazilië en Argentinië. Een kleiner deel (15%) komt uit de VS (meest in de vorm van sojabonen).

Afgelopen jaren is met name in Zuid-Amerika de sojaproductie toegenomen.
In Argentinië is het in 10 jaar tijd bijna verviervoudigd; in Brazilië is de productie van sojabonen verdubbeld. Het aandeel van Brazilië en Argentinië samen is nu groter dan die van de VS.
De EU en China zijn momenteel de grootste importeurs: de EU van schroot en China van bonen en olie. China produceert zelf ongeveer 20 miljoen ton soja.

De sojaboon bestaat voor circa 18-20% uit olie; de resterende 82% is eiwitrijk meel. Om deze twee componenten te scheiden wordt de boon geperst, oftewel 'gecrusht'. Afhankelijk van de herkomst kan het eiwitgehalte variëren. Sojabonen die in Nederland en België worden gecrusht komen vooral uit de VS en hebben een hoog oliegehalte.

De grootste mondiale verbruikers van sojameel zijn de VS, China en de EU. Door de groeiende welvaart in China groeit de vleesconsumptie. Zo stijgt de vraag naar soja snel. China is nu al een grotere gebruiker van sojameel dan de VS of de EU.

Soja-olie
De meeste soja-olie wordt geconsumeerd in de VS en China.
In de EU stijgt het verbruik van soja licht wanneer alternatieven zoals raapolie duurder worden. Ook de toenemende vraag naar biobrandstoffen draagt bij aan de behoefte aan plantaardige olie.

Het percentage sojaproducten in mengvoeders varieert sterk. Afhankelijk van de diersoort, de leeftijd en het doel van het dier varieert dit percentage voor:
rundveevoer tussen de 8 en 22
varkensvoer tussen de 9 en 19
pluimveevoer tussen de 12 en19

Afhankelijk van prijs en behoefte worden ook ander eiwitrijke grondstoffen gebruikt, zoals meel van koolzaad of zonnebloempitten.

De toename van de sojateelt in Zuid-Amerika gaat gepaard met zorgen voor ontbossing van het Amazonegebied.
Uit gegevens van de Braziliaanse overheid blijkt dat 5% van hun sojaproductie uit die regio komt; die productie zit op 0,3% van het Amazonegebied.
De grootste producenten en gebruikers van soja hebben niettemin besloten tot beperking van de teelt in dat gebied. Dit wordt onder andere gecontroleerd met satellietopnames. Daaruit blijkt overinges dat sojateelt niet de drijvende kracht is achter ontbossing in het Amazonegebied.

Ontbossing van de Amazone begint met het kappen van de beste bomen. Het tropisch (hard) hout wordt vooral gebruikt in Brazilië zelf. Een boom brengt in het Amazonegebied zelf al circa 70 Real per kubieke meter op; in de stad Sao Paulo is dat het 20-voudige. Daarna worden kleinere bomen gekapt voor de houtskool.
Resterende vegetatie wordt afgebrand waardoor ruimte ontstaat voor de rundveehouderij. Als de grond geen opbrengst meer geeft, volgt akkerbouw. Soja is dan geschikt omdat het een vlinderbloemige is die stikstof in de arme bodem brengt.
Er is dus geen eenduidige relatie tussen ontbossing, de sojateelt en Nederlands vlees in de supermarkt of bij de slager.

De sojateelt staat heeft de interesse van maatschappelijke organisaties. Daarom is de 'Ronde Tafel voor Duurzame Soja' (RTRS) opgericht. Dit is een internationaal samenwerkingsverband van sojaproducenten, een groot aantal verwerkende bedrijven en maatschappelijke organisaties. Binnen dit platform zijn negen principes als uitgangspunt opgesteld die zich richten op de milieu- en natuurbelasting, sociale (werk)omstandigheden en economie als drager van dit proces.
De discussie over GMO’s (genetisch gemodificeerde organismen) is géén onderdeel van de RTRS-principes.

Ook de Nederlandse Vereniging Diervoederindustrie (Nevedi) is lid van de RTRS. Zij behartigt de collectieve belangen van de Nederlandse diervoederindustrie. Bij Nevedi zijn 115 diervoederbedrijven en voerleveranciers aangesloten. Samen vertegenwoordigen zij 96% van de diervoederproductie in Nederland.

Naast de ontwikkelingen rondom de RTRS is in Nederland sprake van een Task Force Soja. In deze Task Force vindt met alle betrokkenen afstemming plaats over gezamenlijke actie om duurzame sojateelt te bevorderen. In de Task Force zitten bijvoorbeeld Rabobank, ABN-AMRO, Campina, Friesland Foods, VION Food Group, Ahold, Bunge, Cargill, ADM, maar ook brancheorganisaties als Nevedi. In Nederland hebben de Nederlandse Soja Coalitie en de Dutch Task Force regelmatig overleg en informele contacten. De Task Force is opgericht om het internationale RTRS-initiatief actief te ondersteunen en draagvlak te vergroten.

Een aantal NGO’s in Nederland werkt samen om te streven naar duurzame soja. Het gaat om bijvoorbeeld het Wereld Natuur Fonds, Cordaid en Solidaridad. Deze organisaties richten zich op een verantwoorde productie van soja in de wereld en willen het bedrijfsleven stimuleren om uitsluitend verantwoorde soja af te nemen. De betrokken NGO’s werken wereldwijd.

Nederland heeft met de Amsterdamse en de Rotterdamse havens een speciale positie in de import van soja in Europa. Ons land zorgde in 2008 voor 27% van de import van sojabonen (3,9 miljoen ton) en 22% van de EU-import van sojameel (5 miljoen ton). Driekwart van de geïmporteerde bonen wordt hier verwerkt tot soja-olie en sojameel. Iets meer dan de helft van de beschikbare hoeveelheid sojameel wordt geëxporteerd. Van de soja-olie wordt tweederde deel weer verder geëxporteerd.

In vergelijking met de mondiale sojaconsumptie is de rol van Nederland minder groot. Nederland importeerde in 2008:
- 1,2% van de mondiaal geproduceerde sojabonen;
- 3,2% van de mondiale meelproductie;
- 0,6% van de soja-olie.

Nederland gebruikt van de totale Europese import voor gebruik in Nederland:
- 9% van de sojabonen en -meel;
- 11% van de soja-olie.

De totale soja import in Europa was in 2008 zo'n 34 miljoen ton.
Het door Europa geïmporteerde sojameel komt vooral uit Brazilië en Argentinië. Daarnaast komt een kleiner deel (15%) uit de VS (meest in de vorm van sojabonen).

Groei sojagebruik in Europa
Sinds 1989 mag in Nederland geen diermeel van herkauwers (runderen, schapen en geiten) worden verwerkt in het voer voor herkauwers. In 1994 is dit verbod uitgebreid tot een verbod van de verwerking van alle eiwitten van zoogdieren en sinds eind 2000 is dit verbod uitgebreid naar andere diervoeders. Nadat in Duitsland in november 2000 een BSE-koe was ontdekt, is een totaalverbod afgekondigd op gebruik van diermeel. Diermeel was tot dat moment door de hoogwaardige eiwitten een essentiële grondstof in voer voor pluimvee en varkens. Vooral soja biedt een redelijk alternatief voor de samenstelling van aminozuren in combinatie met apart aan diervoer toegevoegde aminozuren en enzymen.